Bàn về sự "chuồn"

"Tam thập lục kế, tẩu vi thượng sách".

 
Câu nói kinh điển đó của Tôn Tử đã bị nhiều người Việt Nam hiểu lầm. Đa số mọi người đều cho rằng, trong ba mươi sáu kế, kế chuồn là thượng sách, tức là thấy kẻ địch mạnh, mình không đánh được thì mình ... té.

Nếu chỉ đơn giản như vậy thì kế thứ ba mươi sáu đâu đáng là thượng sách. Cái thâm thúy đằng sau của mưu kế này nằm cả ở chữ "tẩu vi". Có lẽ cần phải hiểu theo ba ý lớn như thế này:

Thứ nhất, tẩu vi là tránh. Tức là làm thế nào để không xảy ra chiến tranh thì tốt. Khi có mâu thuẫn thì cần tránh xung đột, mà phải giải quyết bằng các biện pháp hòa bình trước. Chẳng hạn như: biện pháp kinh tế, phô trương lực lượng, ngoại giao, tuyên truyền, kết liên minh, cô lập và chia rẽ đối phương ... Công tâm vi thượng, công thành vi hạ là vậy. Đánh vào lòng người là thượng sách; đánh vào thành trì là hạ sách. Bởi thành trì có thể phá, mà lòng người một khi đã mất thì khó lấy lại; đất đai có thể chiếm, mà thù hận một khi đã gieo thì khó mà tiêu trừ. "Giữ nước từ khi nước chưa nguy"; "giữ nước từ sớm, từ xa" chính là tầng nghĩa này.

Thứ hai, tẩu vi là biết cách rút lui. Nếu phải tham gia một cuộc chiến, thì biết cách rút lui sớm và đúng cách thực sự là một nghệ thuật. Nếu cứ mải mê đánh nhau mà không biết kết thúc thế nào thì binh tướng mệt mỏi, lòng dân ca thán, kinh tế kiệt quệt. đó là cái họa mất nước. Lịch sử cũng chứng kiến nhiều đế quốc không biết cách rút khỏi các cuộc chiến mà thành ra sa lầy và cũng chứng kiến cách kết thúc, rút lui khỏi các cuộc chiến đầy nghệ thuật. Chẳng hạn, khi đánh tan 29 vạn quân Thanh, vua Quang Trung đã chọn cách kết thúc rất "nghệ thuật". Mặc dù là bên chiến thắng nhưng ông lại sai xứ sang xin cầu hòa với vua Càn Long. Thắng người mà lại không làm người ta căm thù. Từ đó chấm dứt được xung đột với phương Bắc. Đó là 1 cách rút lui khỏi xung đột tuyệt diệu. Thắng một trận để giữ đất; cầu hòa một nước để giữ hòa bình. Đánh bại một đạo quân mà không để lại một mối hận; giành được chiến thắng mà không biến người bại trận thành kẻ thù lâu dài — ấy mới là nghệ thuật kết thúc chiến tranh.

Rộng hơn, tẩu vi ở đây là nếu thất bại, phải lui sao cho không đến nỗi tủi nhục, không đến nỗi mất danh, không đến nỗi thân bại danh liệt. Nếu thành công, phải lui sao cho không sinh kiêu ngạo, không khiến người đố kỵ, không làm thiên hạ thêm một kẻ thù.

Thất bại mà còn đường lui, ấy là chưa bại.
Thành công mà không thêm thù, ấy mới là đại thắng.

Thứ ba, tẩu vi là tránh mũi nhọn, đây mới là ý mà dân ta hiểu. Nếu giặc mạnh thì tránh chỗ mạnh của giặc, đánh vào chỗ yếu của nó. Kẻ địch khí thế đang mạnh thì rút lui bảo toàn lực lượng.

Mình rất thích ý thứ hai của kế này vì nó khá gần gũi với cuộc sống. Trong cuộc sống hiện nay, bất cứ việc gì, khi chưa bắt đầu, ta cũng cần định hình cho nó một cái kết thúc. Kết thúc sao cho nếu thất bại thì không đau khổ, thất vọng, tủi nhục; thành công thì không làm bản thân ảo tưởng, làm người khác đố kỵ hay làm tăng thêm kẻ thù.

Cảnh giới cao như thế thì nói được chứ ai mà làm nổi